Tkactwo w muzeach w Polsce

T.B.Hadaś, M.Wroński (oprac.). Prawa autorskie zastrzeżone.

Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze

Kamienna Góra (niem. Landeshut), miasto powiatowe na Dolnym Śląsku.

Miasto rozwinęło się z osady targowej działającej na początku XIII w. u podnóża góry z warownym zamkiem Straża kontrolującym jeden z najważniejszych i najstarszych szlaków handlowych, który wiódł z Czech przez Bramę Lubawską na Śląsk. W 1249 r. piastowski książę legnicki Bolesław II Rogatka nadał osadzie prawa miejskie. Już w XIV w. Kamienna Góra znana była z sukiennictwa, zaś w XVI w. dominowało tu tkactwo lnu, płóciennictwo oraz handel płótnem.

Pierwszą placówką zbierającą pamiątki tkackie w Kamiennej Górze był Gabinet Osobliwości utworzony w latach 30. XVIII w. przy Kościele Łaski. Kolejną instytucją dokumentującą dzieje miasta i tkactwa było założone w 1932 r. Muzeum Regionalne (Heimatmuseum), które otwarto dla publiczności w 1939 r. w barokowej kamienicy kupca lnianego z 1790 r. przy pl. Wolności 11.
Po wojnie Muzeum zostało reaktywowane w 1947 r. jako Muzeum Tkactwa, pozyskując część kolekcji ewangelickiego Gabinetu Osobliwości.

Podstawę zbiorów stanowią kolekcje tkackie, obejmujące zabytki i historię rzemiosł, zabytki cechowe, numizmaty (w tym skarb 6000 monet z XV-XVII w.), militaria, kolekcję ikonograficzną obejmującą głównie pocztówki z XIX i XX w. Ponadto w zbiorach znajduje się zbiór rzeźby z XV-XVIII w. oraz portretów malarskich z XVIII w.

Sala muzealna w domach tkaczy zwanych „Dwunastu Apostołów” w Chełmsku Śląskim

Chełmsko Śląskie (niem. Schömberg), miejscowość w gminie Lubawka, pow. Kamienna Góra na Dolnym Śląsku. Około 1275 r., ta nadgraniczna osada znalazła otrzymała prawa lokacyjne z rąk piastowskich książąt świdnicko-jaworskich. Oni też zbudowali tu zamek książęcy przejęty w 1343 r. przez klasztor Cystersów z Krzeszowa. Od początku XVI w. powszechna stała się w okolicy uprawa lnu i rozkwit tkactwa. Rzemiosło to stało się podstawą dynamicznego rozwoju gospodarki Chełmska. W 1580 r. cesarz Rudolf II odnowił prawa miejskie, nadając jednocześnie szereg nowych przywilejów. Po regresie, w XIX w. odrodził się przemysł lniarski. Do najciekawszych zabytków architektury drewnianej w Europie Środkowej zalicza się zespół domów tkaczy, zwanych Dwunastoma Apostołami przy ul. Sudeckiej. Ten unikalny kompleks domów to dzieło jednej grupy cieśli powstałe w 1707 r. jako dzielnica tkaczy przybyłych z Czech. W każdym z domów mieścił się warsztat, izby mieszkalne, a na strychu magazyn. W 1763 r. od strony Olszyny wybudowano drugi (niezachowany) charakterystyczny zespół domów zwanych „Siedmiu Braci”, który zasiedlili bawarscy tkacze adamaszku.

W jednym z domów „Dwunastu Apostołów” działa sala muzealna, będąca rekonstrukcją wnętrza z oryginalnym warsztatem tkackim. Połączona jest ze sklepikiem oferującym wyroby lniane, pamiątki i wydawnictwa.

Muzeum Techniki i Włókiennictwa oraz Dom Tkacza, Oddziały Muzeum w Bielsku-Białej

Bielsko-Biała (niem. Bielitz), miasto powiatowe na granicy Górnego Śląska i Małopolski, stanowiące połączenie dwóch odrębnych ośrodków miejskich: Bielska (Śląsk) i Białej (Małopolska). Bielsko otrzymało prawa miejskie w 2 połowie XIII w. i od początku swego istnienia rozwijało się dzięki sukiennictwu, rozwijanemu tu przez sprowadzonych kolonistów niemieckich. W XIX w. rozwinął się tu przemysł tkacki, m.in. za sprawą Henryka Jankowskiego, który w 1806 r. wprowadził pierwszą przędzarkę a później zgrzeblarkę. W 1811 r. działały w Bielsku dwie zmechanizowane fabryki sukna, zaś w 1825 r. zainstalowano do produkcji maszyny parowe, co spowodowało upadek licznych manufaktur i cechu sukienników. W 1851 r. Gustav Joseph uruchomił warsztat produkujący maszyny włókiennicze, gdzie trzy lata później skonstruowano pierwszą zgrzeblarkę. Warsztat ten rozwinął się w znaną po II wojnie światowej Bielską Fabrykę Maszyn Włókienniczych „Befama”. W okresie PRLu w Bielsku-Białej otwarto Wydział Włókiennictwa Politechniki Łódzkiej.

Muzeum Techniki i Włókiennictwa przy pl. Żwirki i Wigury 8 powołano w 1979 r. w zabudowaniach dawnej fabryki sukna Büttnerów jako Muzeum Techniki Włókienniczej. Od 1995 r. placówka działa pod obecną nazwą, w rok później została udostępniona zwiedzającym.

W zbiorach znajdują się kolekcje dokumentujące historię techniki włókienniczej, w tym maszyny, urządzenia, wzorniki, próbki tkanin, klocki do ich drukowania. Ekspozycja stała obejmuje urządzenia i maszyny do produkcji wełny, krosna tkackie, wyroby włókiennicze i laboratorium.

Dom Tkacza przy ul. Sobieskiego 51 to budowla drewniana o konstrukcji zrębowej, zbudowana w końcu XVIII w. przez rodzinę Bartke na Przedmieściu Górnym Bielska, zamieszkałym przez tkaczy. We wnętrzu przedzielonym sienią wyodrębniona jest część warsztatowa oraz mieszkalna.

Dom został podarowany na cele muzealne w 1974 r. przez Wiktora Polończyka, spadkobiercę właścicieli warsztatu szewskiego, którzy nabyli budynek od rodziny sukiennika Bathelta. Muzeum otwarto dla zwiedzających w 1992 r. jako rekonstrukcję wnętrza domu i warsztatu mistrza cechowego sukiennictwa, w którym w XVIII i XIX w. wyrabiano tkaniny wełniane. W zbiorach znajdują się przedmioty codziennego użytku, meble, wyposażenie kuchni, warsztat tkacki oraz kolekcja drzeworytów Jana Wałacha o tematyce tkackiej.

Muzeum Rzemiosła Tkackiego w Turku

Turek (niem. Turek), miasto powiatowe w Wielkopolsce, przed 1136 r. do rozbiorów w posiadaniu arcybiskupów gnieźnieńskich. Prawa miejskie otrzymał po 1331 r., stając się miastem rzemieślniczym. W XIX w. nastąpił rozwój tkactwa, głównie bawełnianego. Po II wojnie światowej działały tu duże zakłady przemysłu jedwabniczego.

W 1972 r. w klasycystycznym ratuszu, wzniesionym w latach 1872-1876 (pl. Wojska Polskiego 1), uruchomiono z inicjatywy Turkowskiego Towarzystwa Kultury Izbę Regionalną, którą w 1978 r. przekształcono w muzeum będące oddziałem Muzeum Okręgowego w Koninie. Od 1990 r. działa ono jako samodzielne Muzeum Rzemiosła Tkackiego. W zbiorach znajdują się zbiory związane z historią miasta oraz przemysłem tkackim. Wydzielona jest interesująca kolekcja dokumentująca historię tkactwa XIX i XX w., obejmująca m.in. pamiątki, wyposażenie warsztatów, fotografie i dokumentację. Ekspozycja stała prezentuje tradycyjne tkactwo i włókiennictwo w Turku i okolicy.

Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi i Skansen Łódzkiej Architektury Drewnianej

Łódź (niem. Lodsch, Lodz, Litzmannstadt), miasto wojewódzkie na ziemi łęczyckiej.

Wieś Łodzia wzmiankowana w 1332 r. jako własność biskupów kujawskich, została zreorganizowana według prawa niemieckiego w 1387 r. Król polski Władysław Jagiełło w 1423 r. nadał Łodzi miejskie prawo magdeburskie. W 1798 r. stała się miastem rządowym, zaś w okresie Królestwa Polskiego, od 1823 r. zaczęło się w Łodzi koncentrować osadnictwo przemysłowe, popierane przez rząd. Odtąd zaczęły powstawać manufaktury włókiennicze, m.in. Geyera, Kopischa, Wendischa, Illa i Potempy. Sprowadzono też znaczną liczbę sukienników z Niemiec i Śląska, przez co Łódź wkrótce przekształciła się w miasto fabryczne. Wyodrębniono wtedy nowe osady: sukienniczą i tzw. Łódkę. Rozwój rynku wewnętrznego i perspektywy eksportu do Rosji oraz tania siła robocza stworzyły w 2 połowie XIX w. warunki do rozbudowy i uprzemysłowienia fabryk włókienniczych, głównie bawełnianych i wełnianych.

Muzeum powołano w 1960 r. (jako Muzeum Historii Włókiennictwa) przy ul. Piotrkowskiej 282 na terenie tzw. Białej Fabryki, stanowiącej kompleks klasycystycznych zabudowań z lat 1835-1839, gdzie mieściła się pierwsza w ówczesnej Polsce mechaniczna przędzalnia, tkalnia i drukarnia bawełny. Od 1975 r. placówka działa pod obecną nazwą. Zbiory obejmują kolekcje związane z przemysłem włókienniczym, tkactwem artystycznym i projektowaniem, a także dokumentację specjalistyczną o chearkterze historycznym i technicznym. Ekspozycja stała prezentuje historię zakładów włókienniczych Ludwika Geyera (1928-2002), narzędzia i maszyny włókiennicze, rekonstrukcję tkalni z przełomu XIX i XX w., modę XX w. oraz unikalne maszyny włókiennicze w ruchu.

W parku znajdującym się na tyłach muzeum otwarto w 2008 r. Skansen Łódzkiej Architektury Drewnianej, w którym umieszczono m.in. oryginalny drewniany dom tkacza.

Muzeum Fabryki Manufaktura w Łodzi

Muzeum zostało otwarte w 2007 r. przy ul. Karskiego 5 w jednym z budynków dawnej fabryki Izraela Poznańskiego, wznoszonej stopniowo od 1879 r., na terenie rewitalizowanej w latach 2000-2007 dzielnicy kulturalno-handlowej „Manufaktura”. W zbiorach znajdują się włókiennicze kolekcje techniczne: maszyny służące do produkcji wyrobów z bawełny (w tym XIX-wieczne krosna), próbki wyrobów włókienniczych, dokumentację założenia i dziejów fabryki Poznańskich oraz dzielnicy patronackiej położonej koło zakładów. Wystawa stała, przeplatana multimediami, w nowoczesnej formule prezentuje dzieje i technologię przerobu bawełny w dawnej fabryce Poznańskiego, metody i warunki pracy w końcu XIX w. oraz rekonstrukcję rozwoju przestrzennego i dzieje manufaktury.

W wielu muzeach polskich, szczególnie w skansenach i muzeach regionalnych, znajdują się kolekcje i niewielkie zbiory ilustrujące rozwój lokalnego rzemiosła i przemysłu włókienniczego.